AnasayfaHakkımızdaAraştırma MerkezleriYayınlarHizmetlerimizBasında TASAVBağlantılarGalerilerİletişim

Türkiye Ne Kadar Kırılgan?


Konur Alp KOÇAK
2023 Dergisi, 160. Sayı // 25 Ağustos 2014


 

Giriş

Belli bir toprak parçası üzerinde münhasır yetkiye/egemenliğe sahip olmak, “devlet” olmanın temel kriterlerinden biridir. Belli sınırlar üzerinde egemenliğin tek sahibi olmanın yanı sıra, bu egemenlik alanında (vatan) yaşayan bireylerin (vatandaşların) temel ihtiyaçlarını karşılayabilmek, sınır ötesi güçler (diğer devletler ya da terörist örgütler) karşısında sınırların güvenliğini sağlayabilmek ve vatandaşlar arasında huzur ve asayişi -gerekirse kuvvet (coercion)1 kullanarak- temin edebilmek, organize olmuş bir yapının “devlet” olarak nitelendirilebilmesi için olmazsa olmazdır. Zikredilen bu nitelikleri tam olarak yerine getiren kurulu düzenler “devlet” sıfatını haizse, bu şartları sağlayamayan devletleri ne şekilde nitelendirmek gerekir?

Devleti devlet yapan kriterlerin birini ya da bazılarını sağlayamayan devletler, genellikle “fragile state” (kırılgan devlet) olarak adlandırılmaktadır. Bu terim üzerinde evrensel bir mutabakatın varlığından bahsedilemese de OECD’nin genel kabul gören tanımına göre “kırılganlık”; devletin güvenlik, eğitim, sağlık, adâlet gibi temel kamu hizmetleri sunmakta acziyet içine düşmesidir.2 Devletin bireylerin ihtiyaçlarını eksiksiz şekilde karşılayamadığı durumlarda ortaya çıkan “kırılgan devlet”; siyasî, ekonomik ve toplumsal krizlere mâruz kalma potansiyeli doğurur. Devletin kırılganlığı, devletin etkinlik ve otoritesiyle ilgili olduğu kadar, “meşruiyeti” ile de yakından ilgilidir. Dolayısıyla, kırılganlığın artması, devletin etkinliğinin ve otoritesinin zayıflaması ve meşruiyetinin sorgulanması anlamına gelmektedir.3 

Kırılganlığın önlenememesi ve daha da ileri bir boyuta ulaşmasıyla merkezî otoritenin tamamen işlevsiz kalması hâlinde ise “başarısız” (failed) devletler ortaya çıkmaktadır. Meseleyi siyasî ekonomi açısından inceleyen Acemoğlu ve Robinson’a göre; başarısız devletler; Afganistan’da olduğu gibi bazen tüm devlet kurumlarının çökmesiyle, bazen Sierra Loene’de olduğu gibi iç savaş neticesinde, bazen de potansiyelinin çok altında bir refah seviyesi sağlayarak bireyleri çok zor şartlar altında yaşamaya mecbur bıraktığı için ortaya çıkmaktadır.4 

Başarısız ve kırılgan devletlerin varlığı, uluslararası toplum açısından bir tehdit kaynağı olarak algılanagelmiştir. Örneğin, ABD’nin 11 Eylül sonrası Afganistan ve Irak’a yönelik “terörle savaş” gerekçesiyle başlattığı operasyonlar çerçevesinde söz konusu ülkeler, “failed state” olarak nitelendirilerek meşruiyet zemini aranmıştır. Bu operasyonların ardından sıklaşarak kullanılmaya başlanan kavram, akademik alanda daha fazla ele alınmaya başlanmış ve nicel araştırma yöntemleri sayesinde rakamlarla ifâde edilebilen bir boyuta ulaşmıştır. 

Dünya Bankası, Economist Intellegence Unit, Political Risk Services (PRS), Freedom House, Center for Systemic Peace (CSP) gibi birçok akademik kuruluş ve uluslararası örgüt, devletlerin kırılganlığına ilişkin endeksler oluşturmaya başlamıştır. Bu çerçevede hazırlanan çalışmalardan biri de ABD merkezli Fund For Peace (FFP) adlı düşünce kuruluşu ile Foreign Policy Dergisi’nin işbirliğiyle 2005 yılından bu yana yayınlanan “Başarısız Devletler Endeksi” (Failed States Index) olmuştur. Haziran 2014’te onuncu kez yayınlanan endeksin adı “Kırılgan Devletler Endeksi” (Fragile States Index) olarak güncellenmiştir.5 

“Arap Baharı” adıyla anılan fakat birçok ülkenin ne kadar kırılgan olduğunu ve merkezî devlet otoritesinin kaybolduğunda nasıl bir kargaşanın -hatta Suriye’de olduğu üzere iç savaşın- patlak vereceğini gösteren gelişmelerin ardından, IŞİD adlı terör örgütünün Irak’ı, etnik/dinî temelde üç ayrı de facto “devletçik” hâline getiren eylemleri, devletlerin kırılganlığını tekrar gündeme getirmiştir. Zira, Irak hükümetinin IŞİD’ın ilerlemesine karşı çâresiz kalması, ABD işgalinden bu yana bir türlü muktedir devlet görünümü vermeyen Irak’ın kırılganlığını açıkça gözler önüne sermiştir. Bu çerçevede, Suriye ve Irak’taki gelişmelerden olumsuz yönde etkilenen Türkiye’nin de kırılganlığında nasıl bir trend yaşandığı da incelemeye değerdir.


Devamı için tıklayınız.


YAYINLAR
İletişim BilgilerimizBizi Takip Edin
Nasuh Akar Mah. 1.Cadde No:43/4 Balgat-Çankaya/ANKARA Tel:0312 287 8899 Faks:0312 285 4499